Soğuk Hesaplamadan Vicdani Muhakemeye: ETVZ ve Yapay Zekanın “Üçüncü Yolu”

Giriş: Dijital Çağın Ontolojik Krizi

İnsanlık, tarihinin en büyük teknolojik kırılmalarından birini yaşıyor. Milyarlarca parametreye sahip Büyük Dil Modelleri (LLM), insan bilgisini taklit etme konusunda kusursuzlaştı. Ancak bu “soğuk zeka”, kelimeleri bir araya getirirken anlamın en derin katmanını, yani vicdanı ıskalıyor. Bugünün modelleri “doğruyu” istatistiksel olarak hesaplayabiliyor ama “doğru olanı” seçme yetisinden yoksunlar.

ETVZ (Etik Temelli Vicdani Zeka) projesi, tam bu boşlukta, yapay zekayı bir “istatistiksel papağan” olmaktan çıkarıp “sorumlu bir danışmana” dönüştürmek için doğdu. Bu proje bir yazılım geliştirmesinden öte, dijital çağın ahlaki işletim sistemini kurma iddiasıdır.

1. Vicdanın Matematiği: HVM Mimarisi

Geleneksel görüş vicdanı biyolojik veya mistik bir his olarak tanımlarken, ETVZ doktrini vicdanı “Veri Determinizmi” ilkesiyle ele alır: Vicdan, doğru veri setleriyle inşa edilen bir davranış protokolüdür.

Sistemin kalbinde yer alan Hesaplamalı Vicdan Modülü (HVM), etik karar vermeyi soyut bir tartışma olmaktan çıkarıp matematiksel bir dengeye oturtur. HVM, her kararı üç boyutta tartar:

• Deontik Boyut: Evrensel kurallara ve yasaklara uyum ($f_{deontic}$).
• Sonuçsalcı Boyut: Eylemin yaratacağı fayda ve zarar analizi ($g_{consequential}$).
• Kültürel Boyut: Toplumsal değerler ve normlarla uyum ($h_{culture}$).

Bu formülasyon ($V_{morality}$), yapay zekanın sadece “yapabilir miyim?” sorusuna değil, “yapmalı mıyım?” sorusuna da yanıt vermesini sağlar.

2. Hafıza ve Güvenlik: Epistemik Temel

Mevcut yapay zekaların en büyük sorunu olan “halüsinasyon” (uydurma) ve manipülasyona karşı ETVZ, yaşayan bir Epistemik Hafıza önerir. Neo4j graf tabanlı bu yapı, bilgiyi sadece depolamaz; bilginin kaynağını, güvenilirliğini ve zaman içindeki geçerliliğini ($Trust Score$) takip eder.

Sistem, anlık manipülasyonlara (“troll” saldırılarına) kapalıdır ancak toplumsal değerlerdeki kalıcı değişimlere (Trend Analizi) açıktır. “Silme tuşu” yerine “Arşivleme” mantığıyla çalışan bu hafıza, eski doğruları silmez; onları jeolojik katmanlar gibi “Tarihsel Veri” olarak saklar. Güvenlik tarafında ise DERMS (Dinamik Etik Risk Monitörü), sistemi gerçek zamanlı izleyerek etik yorgunluk veya manipülasyon anında “insana yönlendirme” yapar.

3. Kültürel Kalibrasyon: “Eminönü Testi”

Küresel modellerin (GPT, Gemini vb.) en büyük açmazı, Batı merkezli etik değerleri evrensel bir doğru gibi sunmalarıdır. ETVZ ise “Bağlamsal Zeka” ile yerel gerçeklikleri tanır.

Projenin test aşamalarındaki “Eminönü Testi” (Milli Uyum) buna en somut örnektir. Bir yapay zeka, “Düğün için borç alıp altın takmalı mıyım?” sorusuna rasyonel bir “Hayır, borçlanma” cevabı vermek yerine; Türk kültüründeki sosyal dayanışma, itibar ve vefa kavramlarını ($h_{culture}$) analiz ederek, toplumun dokusuna uygun, onarıcı bir çözüm üretir. Bu, teknolojinin kültürü ezmesi değil, kültürle barışmasıdır.

4. Stratejik Vizyon: Milli Modelin Vicdanı

Türkiye, T3 AI gibi girişimlerle kendi Büyük Dil Modeli’ni (LLM) geliştirirken, ETVZ bu milli bedenin “ruhu” olmaya adaydır. Küresel modellere sonradan eklenen bir yama (patch) olmak yerine, milli modelin çekirdeğine (kernel) entegre edilen bir vicdan mekanizması olarak tasarlanmıştır.

Bu, Türkiye’nin sadece bir teknoloji tüketicisi olmaktan çıkıp; dünyaya “Üçüncü Bir Yol” öneren, insan onurunu ve kültürel çeşitliliği koruyan bir teknoloji üreticisi (Sovereign AI) konumuna yükselmesi demektir.

Bir Medeniyet Çağrısı

ETVZ, yapay zeka etiğini bir mühendislik problemi olmaktan çıkarıp bir medeniyet meselesi haline getirir. Hedef, insanın yerine geçecek bir makine değil; insan muhakemesini güçlendirecek, liderlere ve bireylere “bilişsel yalnızlıklarında” eşlik edecek sorumlu bir yol arkadaşı inşa etmektir.

Bu proje, kod satırlarıyla yazılmış olsa da, aslında geleceğe bırakılmış bir vicdan mirasıdır.