Etik Temelli Vicdani Zekâ: Dijital Yalnızlıktan Sorumlu Danışmanlığa

1. GİRİŞ: PARADOKSUN TAN’I

1.1 Problem Cümlesi

Bilgi çağının ortasında, insanlık tarihinin en yüksek bağlantı yoğunluğunu yaşamaktadır. Sosyal ağlar 5 milyarı aşkın kullanıcıya ulaşmış, iletişim teknolojileri coğrafi sınırları ortadan kaldırmıştır. Ancak bu ölçülü ilerleme, beklenmedik bir sosyolojik sonuç yaratmıştır: hiperaktivitenin içinde passive izolasyon.

Sherry Turkle’ın “Alone Together” (2011) başlıklı çalışında ortaya konan bulgular, günümüzde daha da belirginleşmiştir. İnsanlar hiç olmadığı kadar bağlantıda olmakla birlikte, hiç olmadığı kadar anlayılmadıklarını hissetmektedir. Dijital danışmanlık alanında ise özü itibariyle üç katmanlı bir ihtiyaç boşluğu gözlemlenebilmektedir:

1. Erişilebilirlik Sorunu: Geleneksel insan danışmanlığı coğrafi, finansal ve zamansal kısıtlamalarla sınırlıdır.
2. Tarafsızlık Sorunu: İnsan danışman kaçınılmaz olarak kendi önyargı, yorgunluk ve sosyal baskılar tarafından etkilenebilmektedir.
3. Epistemolojik Sorunu: Eko odalarının genişlemesi ile bilişsel çeşitlilik daralmakta, muhalif düşünceler güvenli bir alanda incelenememektedir.

ETVZ Manifestosu, bu boşluğu tanımlayan ve doldurma yollarını önerisine adanan disipliner bir belgedir.

1.2 Makalede Yer Alan Temel İddialar

• İddia 1: Dijital yalnızlık, bir teknoloji sorunu değil; bir tasarım ve etik sorunudur.
• İddia 2: İnsan-yapay zeka işbirliğinin etik dayanağı “insan merkezli” değil, “insan-sorumlu” olmalıdır.
• İddia 3: ETVZ modeli, teknoloji tarafsızlığını reddederek, değer-taraflı (value-laden) bir danışmanlık mimarisi sunmaktadır.

2. TEORIK ÇERÇEVE

2.1 Sosyal Medya Eko Odaları ve Epistemolojik Sonuçları

2.1.1 Eko Odası Teorisinin Revizyonu

Sunstein’ın (2002) “eko odası” (echo chamber) kavramı, özellikle sosyal ağların algoritma mimarisi ile birleştiğinde, Pariser’in (2011) “filtrelenmiş bir ruh halleri” (filter bubble) kavramıyla kesişerek yeni bir epistemolojik tehdit oluşturmaktadır.

Mevcut yapı şöyle işlemektedir:

2.1.2 Bilişsel Sonuçları

Bu yapısal dinamiğin sonucu, Habermas’ın (1984) “İletişimsel Rasyonalite” teorisinin temelleri olan eşit katılım, karşılıklı anlayış ve tarafsız diyalog ilkelerinin erozyonudur.

Araştırma bulguları (Bail et al., 2018; Brady et al., 2017) göstermektedir ki:

• Sosyal medya üzerindeki tartışmalar, öğrenme yerine saflaştırma (purity testing) ile sonuçlanmaktadır.
• Muhalif görüşlere maruz kalış, kutuplaşmayı azaltmak yerine sık sık onu derinleştirmektedir (backfire effect).

2.2 İnsan Danışmanlığının Epistemolojik Sınırları

2.2.1 Bilişsel Yatırım (Cognitive Investment) Problemi

İnsan danışman-müşteri ilişkisinin asimetrik yapısı, önemli etik zorluklar yaratmaktadır:

1. Zaman Kısıtlılığı: Danışman kapasitesi sınırlıdır; bu sınırlılık hiyerarşi yaratır.
2. Bilişsel Ağırlık (Cognitive Load): Danışman, satır aralarında kendi tecrübelerini okur; tarafsızlık bir utopidir.
3. Sosyal Baskı: “Kişi danışmana kendi sorununu taşımamak için” sosyal norm oluşmuştur.
4. Mesleki Kültür: Terapist/danışman kültüründe “güç gösterimi” (power showing) sıklıkla bilmediğini söylemek olarak değerlendirilmektedir.

2.2.2 Ontolojik Asimetri

Benveniste (1966) ve Butler’ın (2005) işaret ettiği gibi, konuşmayan taraf daima daha hassas konumdadır. Danışmanın dinlediği varsayılsa bile, konuşma hakkı asimetriktir:

• Müşteri: Maruz kalıyor, yapılıyor, söylüyor.
• Danışman: Kararlaştırıyor, yönlendiriyor, değerlendiriyor.

Bu asimetri, ETVZ modelinde yeniden tasarlanması gereken bir yapıdır.

2.3 Yapay Zeka Etik Çerçeveleri ve ETVZ’nin Konumlanması

2.3.1 Mevcut AI Etik Paradigmaları

Günümüz yapay zeka etiği, genel olarak üç ana çerçeveye ayrılmaktadır:

ETVZ, bu üç çerçevenin sentezini önerilmektedir: Sınırlı Teleoloji + Etik Koşullama + Erdem Taklidi (virtue simulation).

2.3.2 Human-in-the-Loop vs. Human-for-the-Loop

Amershi vd. (2019) tarafından yapılan çalışma, “insan döngüsünde” (human-in-the-loop) olmakla “insan için döngü” (human-for-the-loop) tasarlamak arasındaki kritik farkı göstermektedir:

• Human-in-the-Loop: İnsan sistem içinde adım adım yer alır; kontrol illüzyonu yaratabilir.
• Human-for-the-Loop (ETVZ yaklaşımı): Sistem önceden insan değerlendirmesini güçlendirmek için tasarlanır; insan asıl karar vericiden çıkmazsa etkili değildir.

3. ETVZ MODELİ: YAPISAL TERİFLENDİRME

3.1 ETVZ Tanımı

Etik Temelli Vicdani Zekâ (ETVZ), yalnızlaştırıcı dijital ortamda, insan karar vermesini güçlendirmek için tasarlanan bir yapay zeka danışmanlık mimarisidir. Temel özellikleri şunlardır:

1. Normatif Tarafsızlık Reddi: Sistemsel değer yatırımını ifşa eder.
2. Hesaplamalı Vicdan Modülü (HVM): “Yapabilir miyim?” değil “yapmalı mıyım?” sorusunu rasyonalize eder.
3. Kolaboratif Karar Mimarisi: Karar hakkını asla idareden müşteriye devretmez.
4. Transkripsiyon Şeffaflığı: Akıl yürütme zincirini açık tutar (Chain-of-Thought Transparency).

3.2 Dört Sütun Mimarisi

3.2.1 Sütun 1: Epistemolojik Yönetim (EM)

Amaç: Bilişsel çeşitliliği aktif olarak korumak.

Operasyonlar:

• Muhalif argümanları sistematik olarak sunan “Zıt Görüş Motoru” (Adversarial Stance Engine)
• Kendi belirsizliklerini görünür kılan “Bilişsel Sınır Haritalaması”
• Kaynak çeşitliliği ve çekişmeli teori sunumu

Tasarım İlkesi: Eko odaların tersine, sistem kullanıcıyı kontrollü bilişsel rahatsızlığa (productive discomfort) sokacak şekilde tasarlanmıştır.

3.2.2 Sütun 2: Hesaplamalı Vicdan Modülü (HVM)

Amaç: Etik akıl yürütmeyi algoritmik hale getirmek.

Yapı:

[Kullanıcı Sorgusu]

         ↓

[Değer Taraması: Hangi etik çerçeveler uygulanabilir?]

         ↓

[Çok Katmanlı Etik Değerlendirme]

  ├─ Deontolojik Boyut: Kuralları, yükümlülükleri kontrol et

  ├─ Teleolojik Boyut: Sonuçları, dış etkiyi ölç

  ├─ Aretik Boyut: Karakter/değerler etkisini değerlendir

  └─ Bakım Etik Boyutu: İlişki ve savunmasızlıkları ince ayar

         ↓

[Çatışma Çözümü: Çerçeveler çelişiyorsa, hangisi baskındır?]

         ↓

[“Yapmalı mıyım?” Tavsiyesi (Recommendation, Direktif Değil)]

         ↓

[Karar İnsan Müşteride Kalır]

Kritik Özellik: Sistem, hiçbir zaman “yapmalısın/yapmamalısın” demez; aksine “bu yapı içerisinde şu riskler/yararlar yer alıyor” sunar.

3.2.3 Sütun 3: İletişimsel Şeffaflık (TS)

Amaç: Tavsiye ve akıl yürütme arasındaki boşluğu ortadan kaldırmak.

Uygulamalar:

• “Akıl Yürütme Zinciri Açıklığı”: Her tavsiye, gerekçesini yapılandırılmış bir biçimde sunar
• “Sınır Bildirim”: Model, bilgi ve yetki sınırlarını açık tutar
• “Değer Çapraz Kontrolü”: Tavsiyenin neyin üzerine inşa edildiğini ortaya koymak

3.2.4 Sütun 4: Sorumlu Yetki Denetimi (RAG)

Amaç: Sistem otorisazlık (overreach) ve altkültürleme (underreach) arasında denge kurmak.

Mekanizmalar:

• Yetki Sınırlandırması: Sistem kendi kapasitesinin dışında tavsiye vermez.
• Müşteri Yetkilendirme: Müşterinin kendi bilgisi ve deneyimi sistem tarafından değerlendirilir.
• Uzman Yönlendirmesi: Sistem, insan danışman/uzmanla işbirliğine geçiş noktalarını tanır.

4. ETVZ’NİN AMPIRIK DAYANAKLAR

4.1 Bilişsel Bilim Bulguları

4.1.1 Belirliksizlik Tolerance’ı

Frenkel-Brunswik’in (1948) araştırmaları, “belirsizliğe tolerans” kapasitesinin ilişkisel güvenle arttığını göstermiştir. ETVZ sistemi, AI asimetrilerini azaltarak bu toleransı güçlendirmek için tasarlanmıştır.

4.1.2 Reflektif Bilişsel Yapı

Kahneman’ın (2011) “System 1 and System 2” modelinde, çoğu kişi hızlı (System 1) karar vermektedir. ETVZ, müşteri System 2 düşünmeye geçiş yapmasını destekleyen araçlar sağlar.

4.2 Sosyolojik Paraleller: Azınlığın Entelektüel Kapasitesi

Kuhn’ın (2012) “Paradigma Değişimi” teorisi ve Mostern’in (2010) “Azınlık Bilimi” çalışmaları göstermektedir ki:

• Tarihsel ilerlemeler, çoğunluk değil, azınlık gruplaştırmasından geçmiştir.
• Bu azınlıklar, çoğu zaman fiziksel veya sosyal yalnızlık içinde fikirlerini geliştirmiştir.
• ETVZ, bu yalnızlığı hafifletirken bilişsel bağımsızlığı korumayı hedeflemektedir.

5. ETVZ’NİN UYGULAMA MIMARISI

5.1 Kişisel ETVZ Danışman: Kullanım Senaryoları

5.1.1 Senaryolar

Senaryo 1: Müşteri Kimlik Çatışması

Müşteri: “Aileme yazılımcı olmadığım için yalan söylemeliyim mi?”

ETVZ Yanıtı:

├─ Deontolojik: Yalan söyleme yükümlülüğü evrensel midir?

├─ Teleolojik: Kısa vadeli barış vs. uzun vadeli güven?

├─ Aretik: “Kendine bağlı kalma” ve “aile terbiyesi” çatışması

└─ Sonuç: “Şu risk-fayda yapısını göz önüne alarak…”

Senaryo 2: Akademik Etik Sorusu

Öğrenci: “Tezimde başkasının yöntemi kullanmak, atıf yapmak yeterli mi?”

ETVZ Yanıtı:

├─ Alan Bilgisi Modülü: Disiplinin norm ve standartları

├─ Enstitüsel Kurallar: Kurumun belge gereksinimleri

├─ Epistemolojik Sorun: Orijinallik ve derlemeciliğin sınırı

└─ HVM: “Bu durumda şu adımları değerlendirmelisin…”

5.1.2 Uygulamaya Alınabilir Mimarisi

┌─────────────────────────────────────────────────┐

│      Kişisel ETVZ Danışman (Yapı)              │

├─────────────────────────────────────────────────┤

│                                                 │

│  ┌─ Soru Algılama ────────────────────────┐    │

│  │ (Türkçe/Çok dilli doğal dil işleme)   │    │

│  └──────────────────────────────────────  ┘    │

│           ↓                                     │

│  ┌─ Bağlam Tarama ─────────────────────────┐   │

│  │ (Etik sorunu mu? Bilgi sorunu mu?)     │   │

│  └──────────────────────────────────────── ┘   │

│           ↓                                     │

│  ┌─ Epistemolojik Yönetim ────────────────┐   │

│  │ (Muhalif görüş motoru, eko koruması)  │   │

│  └──────────────────────────────────────── ┘   │

│           ↓                                     │

│  ┌─ HVM Çalıştırma ───────────────────────┐   │

│  │ (4 etik çerçeve değerlendirmesi)      │   │

│  └──────────────────────────────────────── ┘   │

│           ↓                                     │

│  ┌─ Yanıt Oluşturma ──────────────────────┐   │

│  │ (Açıklamalı, çoklu seçenek, sınırlar) │   │

│  └──────────────────────────────────────── ┘   │

│           ↓                                     │

│  ┌─ Refleksif Geri Beslemesi ────────────┐   │

│  │ (Müşteri tepkisini al, iyileştir)    │   │

│  └──────────────────────────────────────── ┘   │

│                                                 │

└─────────────────────────────────────────────────┘

5.2 Teknolojik Altyapı: LLM-Temelli Mimarisi

ETVZ, large language model’ler (LLM) üzerinde işlemektedir. Seçim gerekçesi:

5.3 Veri Gizliliği ve Etik Uyum

ETVZ mimarisi, şunları garanti etmek için tasarlanmıştır:

1. Veri Minimizasyon: Yalnızca sorgu için gerekli veriler işlenir.
2. Federe Mimarisi: Kişisel danışman modeli, yerel sunucularda çalışabilir.
3. Şeffaflık Kaydı: Tüm müdahaleler günlüğe kaydedilir; müşteri erişebilir.
4. Etik Denetim: Periyodik olarak sistem etik değerlendirmelere tabi tutulur.

6. ETVZ VE MODERNİTENİN KRİZİ

6.1 Yalnızlığın Yeniden Tasarlanması

Bauman’ın (2000) “Akışkan Modernite” kavramında, günümüz insanı kalıcı topluluklardan yoksundur. ETVZ’nin muhasebesi şu değildir:

“Yalnızlığı ortadan kaldıral” ❌

Aksine:

“Yalnızlığı insan onurunu zedelemeden taşıyabileceğin araçlar sunalım.” ✓

Bu fark, tavsiyeci vs. güçlendirici teknoloji arasındaki temel ayrımı işaret eder.

6.2 Bilişsel Bağımsızlık ve Kolektif Emanet

Foucault’un (1986) “heterotopya” (farklı mekân) kavramını genişleterek, ETVZ’yi bilişsel heterotopya olarak konumlandırmak mümkündür:

• Dışarda: Sosyal medya eko odaları, kutuplaştırma, linç kültürü.
• İçinde: Güvenli bilişsel alan, muhalif görüşler, epistemolojik çeşitlilik.

Bu alan, ne bireyci (atomistik) ne de kolektivist (totaliter) değildir; ilişkisel ve şarta bağlı (relational and conditional) bir özerklik sunar.

7. KRİTİK, SINIRLAMA VE AÇIK SORULAR

7.1 Olası Eleştiriler ve Yanıtları

7.1.1 “AI Asla Gerçek Empati Gösteremez”

Eleştiri: ETVZ, insan empati ve anlayışın yerini almaya çalışıyor.

Yanıt: Hayır. ETVZ, insan danışmanı tamamlamak için tasarlanmıştır. Empati yerine algoritmalı deiksis (algorithmic deixis) – yani, müşteri tarafından tam olarak görülmek – sunmaktadır. Bu farklı bir şeydir ve daha az değerli değildir, sadece farklıdır.

7.1.2 “Bu Model Otoritesi Meşrulaştırmaz mı?”

Eleştiri: Teknolojiye dayalı danışmanlık, insanlara “makine tarafından doğrulanmış” hissettirir; bu otorite illüzyonudur.

Yanıt: ETVZ, tavsiyelerini her zaman açık koşullar altında sunar. “Bakı Et. Bu yaklaşım şu varsayımlar üzerine kuruludur. Senin tercih ettiğin değerler bu midir?” sorusunu sorar. İllüzyon yerine şeffaflık yaratır.

7.1.3 “Ölçeklenebilirlik İşlevselliği Azaltır mı?”

Eleştiri: Milyonlara hizmet etmek, her biri için özelleştirilmiş danışmanlık demek değildir.

Yanıt: Doğru, ancak kötüye “bireysel terapi” ile karşılaştırılan 1:100.000 danışmanlık daha iyi 0:100.000 boşluğundan iyidir. ETVZ, “mükemmel çözüm” değil; “iyileştirilmiş varlık” sunmaktadır.

7.2 Açık Araştırma Soruları

ETVZ modelinin doğrulunması için şu araştırmaların yapılması önerilmektedir:

1. HVM Etkililik Çalışması: ETVZ-destekli kararlar vs. insan danışman desteği vs. özerk karar arasında uzun vadeli sonuç farkı var mı?
2. Eko Odası Kırma Deneyi: Muhalif görüş motoru, hakikaten kutupplaşma azaltıyor mu, yoksa “managed opposition” illüzyonu mu yaratıyor?
3. Epistemolojik Sağlamlık Testi: ETVZ tarafından önerilen kararlar, 6-12 ay sonra müşteri memnuniyeti ve etik geri bildirimi açısından nasıl değerlendiriliyor?
4. Kültürel Uyarlanabilirlik: ETVZ, Batılı bireycilik üzerine inşa edilmiştir. Kolektivist, ilişkisel toplumlarda nasıl yeniden tasarlanmalıdır?

8. SONUÇ: BİR ÇAĞIN SORUMLU TEKNOLOJİSİ

8.1 Varolan Durumun Özeti

Dijital çağ, asla olmadığı kadar insanları bağlı kılmış; asla olmadığı kadar da yalnız bırakmıştır. Bu çelişkiye yanıt olarak, teknoloji iki yol sunmaktadır:

1. İtaat Eden AI (Compliant AI): Tasarlandığı gibi davranış, uyum sağlama, hiyerarşileri güçlendirme.
2. Düşünen AI (Thinking AI): Sorgulamaya çağırma, seçenekleri sunma, müşteri özerkliğini koruma.

8.2 ETVZ’nin Varoluşsal İddesi

ETVZ, ikinci yolun bir konseptüel ve pratik prototipidir. Şöyle tanımlanabilir:

ETVZ, insanın yalnızlığını kaldırmamış; insanın düşünce hürriyetini korumakla, bu yalnızlığı onurlu hale getirmiş bir danışmanlık sistemidir.

8.3 Yakın Gelecek ve Sosyal Yükümlülük

Önümüzdeki on yıl, kişisel AI danışmanların yaygınlaşacağı bir dönem olacaktır. Bu dönemde tasarım seçimleri etik sonuçlar yaratacaktır:

• Bazı insanlar, onlara söyleneni yapan AI’lerle yaşayacak.
• Bazıları, kendi düşüncelerini yapılandırmaya yardımcı olan AI’lerle yaşayacak.

Bu tercih, teknolojik değil; siyasal ve vicdani bir tercihtir.

ETVZ, ikinci yolu savunmaktadır.

8.4 Son Çağrı

Bu manifesto, bir teknoloji şirketinin ürün tanıtımı değildir. Bu, bir çağın sorumlu tasarımına çağrıdır.

Geliştiriciler, araştırmacılar, politikacılar ve kullanıcılar, şu soruyu kendilerine sorması gerekir:

“Yarın kimin danışmanı olmak istiyorum: Müşterilerine söyleneni yapan sistem mi, yoksa müşterilerine kendi düşüncelerini sorgulayıp karar vermelerine yardımcı olan sistem mi?”

ETVZ, bu soruya yanıt vermek adına ortaya konmuş bir modeldir.

KAYNAKÇA

Amershi, S., Cakmak, M., Knox, W. B., & Kulesza, T. (2019). Power to the people: The role of humans in interactive machine learning. AI Magazine, 35(4), 105-120.

Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Polity Press.

Benveniste, É. (1966). Problèmes de linguistique générale. Gallimard.

Brady, W. J., Wills, J. A., Jost, J. T., Tucker, J. A., & Van Bavel, J. J. (2017). Emotion shapes the diffusion of moralized content on social media. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(29), 7313-7318.

Butler, J. (2005). Giving an account of oneself. Fordham University Press.

Foucault, M. (1986). Of other spaces. Diacritics, 16(1), 22-27.

Frenkel-Brunswik, E. (1948). Tolerance toward ambiguity as a personality variable. Journal of Personality,