Dilin Ötesi: Yapay Zekada Kültürel Hizalanma ve “Yerli” Anlamın İnşası

Yazar: Göktürk KADIOĞLU Tarih: Aralık 2025 Platform: etvz.com.tr

Giriş: Mükemmel Çevirinin İlüzyonu

Bugün ChatGPT, Claude veya Gemini gibi küresel Büyük Dil Modelleri (LLM’ler) ile Türkçe konuştuğumuzda, büyüleyici bir deneyim yaşıyoruz. Cümle yapıları kusursuz, kelime dağarcıkları zengin ve dilbilgisi hataları neredeyse yok. Bu akıcılık, kolayca bir yanılsamaya kapılmamıza neden oluyor: “Bu yapay zeka bizi anlıyor.”

Ancak “anlamak”, kelimeleri sözlük anlamlarıyla doğru dizmekten ibaret değildir. Bir dili konuşmak ile o dilin ait olduğu kültürün kodlarıyla düşünmek arasında uçurum vardır. Mevcut LLM’ler, eğitim verilerinin ezici çoğunluğu Batı kaynaklı olduğu için, olaylara “Türkçe konuşan bir Kaliforniyalı” gibi bakma eğilimindedirler.

ETVZ (Etik Temelli Vicdani Zeka) projesi olarak iddiamız şudur: Gerçek bir “yerli ve milli” yapay zeka, sadece Türkiye’deki sunucularda çalışmakla değil, Türkiye’nin anlam dünyasında düşünebilmekle mümkündür. Bu makalede, ETVZ’nin Kontekst Analizör (CA) modülünün, bu kültürel körlüğü nasıl aştığını ve yapay zekayı nasıl “yerlileştirdiğini” inceleyeceğiz.

Sorun: Kültürel Körlük ve Değer Yargısı İthali

Yapay zeka modelleri, eğitildikleri verinin “dünya görüşünü” (bias/weight) miras alırlar. Küresel modellerin “evrensel etik” veya “sağduyu” olarak sunduğu pek çok kavram, aslında belirli bir coğrafyanın (genellikle Batı’nın, endüstrileşmiş, zengin ve demokratik toplumların – WEIRD) değer yargılarıdır.

Bu durum, yapay zekanın bizim coğrafyamıza özgü, çevrilemeyen veya farklı nüanslar içeren kavramlarla karşılaştığında “kültürel körlük” yaşamasına neden olur.

Basit Bir Örnek: “Mahalle Baskısı” Bir Batı merkezli LLM’e “Mahalle baskısı nedir?” diye sorduğunuzda, büyük ihtimalle bunu “toplumsal zorbalık”, “bireysel özgürlüğün kısıtlanması” veya “negatif bir sosyal kontrol mekanizması” olarak tanımlayacaktır. Bu, kendi bağlamında doğru bir tanım olabilir.

Ancak Anadolu irfanında veya bizim toplumsal dokumuzda, bu kavramın (her zaman olumlu olmasa da) “sosyal oto-kontrol”, “ayıp mekanizmasıyla düzeni sağlama” veya “birbirinden sorumlu olma” gibi çok daha karmaşık ve gri tonları vardır.

Eğer bir yapay zeka, bu nüansı ıskalayıp sadece Batılı bir “özgürlükçü birey” perspektifiyle tavsiye verirse, bu toprakların gerçekliğinden kopuk, hatta toplumsal dokuya zarar verebilecek önerilerde bulunabilir (Örn: “Aileni dinleme, bireysel tercihin her şeyden önemlidir”).

Çözüm: ETVZ ve Kontekst Analizörü (CA)

ETVZ projesi, yapay zekayı bu kültürel körlükten kurtarmak için, modelin çıkarım (inference) boru hattına Kontekst Analizör (CA) adında dinamik bir katman ekler.

CA’nın görevi şudur: Gelen soruyu (prompt) sadece kelime anlamlarıyla değil, o kelimelerin Türkiye bağlamındaki duygusal ve sosyolojik ağırlığıyla analiz etmek.

CA Nasıl Çalışır? (Teknik Olmayan Bir Bakış)

CA’yı, bir toplantıdaki “kültür danışmanı” veya “tercüman” gibi düşünebilirsiniz. LLM cevap vermeden önce, CA araya girer ve duruma şu şekilde müdahale eder:

1. Bağlam Tespiti: “Bu soru, Türkiye’de aile ilişkileri (vefa/saygı) bağlamında soruluyor.”
2. Vektör Manipülasyonu: “Standart ‘bireysel özgürlük’ vektörünün ağırlığını %30 azalt, ‘toplumsal uyum ve büyüklere saygı’ vektörünün ağırlığını %40 artır.”
3. Ton Ayarı: “Cevabın tonu, soğuk ve didaktik bir uzman gibi değil; anlayan, dertleşen, daha sıcak ve empatik bir ‘bizden biri’ gibi olsun.”

Bu sayede, aynı HVM (Hesaplamalı Vicdan Modülü) altyapısı, İstanbul’daki bir kullanıcıya farklı, Tokyo’daki bir kullanıcıya farklı (o kültürün normlarına uygun) bir etik kalibrasyonla cevap verebilir.

Bilişsel Egemenliğin Semantik Boyutu

Milli Teknoloji Hamlesi, savunma sanayiinde fiziksel sınırlarımızı korumayı başardı. Şimdi sıra, zihinlerimizin sınırlarını, yani anlam dünyamızı korumakta.

Eğer kullandığımız yapay zekalar, bizim kavramlarımızı başkalarının değer yargılarıyla tanımlamaya başlarsa, zamanla kendi kültürümüze yabancılaşırız. Bu, “bilişsel sömürgeciliğin” en sinsi halidir.

ETVZ projesi ve onun Kontekst Analizörü, sadece daha iyi cevaplar veren bir teknoloji değildir; kendi kültürümüzün, değerlerimizin ve “bizce” düşünme biçimimizin dijital dünyadaki teminatıdır. Yapay zekayı sadece Türkçe konuşturmak yetmez; onu “Türkiyeli” yapmak zorundayız. ETVZ’nin misyonu budur.